Ստրասբուրգ, 22 դեկտեմբեր, 2010 թ.

Եզրակացություն թիվ 603/2010 
FOR – ARM/176/2010

CDL-AD(2010)054
Բնօրինակը՝ անգլերեն
Ոչ պաշտոնական թարգմանություն

Միջանկյալ համատեղ եզրակացություն. 
Վենետիկյան հանձնաժողով և ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ

Իրավունքի միջոցով ժողովրդավարության եվրոպական հանձնաժողով 
 (Վենետիկյան հանձնաժողով)

Միջանկյալ համատեղ եզրակացություն 
«Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի

և

Հայաստանի Հանրապետության Քրեական օրենսգրքում, Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում և բարեգործություն կատարելու մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքների

վերաբերյալ

Վենետիկյան հանձնաժողով և 
ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ

Ընդունվել է Վենետիկյան հանձնաժողովի կողմից
85րդ լիագումար նիստում
(Վենետիկ, 17-18 դեկտեմբեր, 2010 թ.)

Հիմնված է

Տկն. Ֆինոլա ՖԼԵՆԵԳԵՆԻ (Հանձնաժողովի անդամ, Իռլանդիա),
Տկն. Հերդիս ԹՈՐԳԵՅՐՍԴՈՏԻՐԻ (Հանձնաժողովի անդամ, Իսլանդիա),
Պրն. Սիլվիո ՖԵՐԱՐԻԻ (Կրոնի կամ հավատի ազատության հարցերով ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի փորձագիտական խորհուրդ),
Պրն. Վ. Քոլ ԴՈՒՐՀԱՄ Կրտսերի (Կրոնի կամ հավատի ազատության հարցերով ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի փորձագիտական խորհուրդ) մեկնաբանությունների վրա

Սույն փաստաթուղթը հանդիպման ընթացքում չի բաժանվելու:  Խնդրում ենք այս օրինակը բերել Ձեզ հետ:
www.venice.coe.int

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

I.  Ներածություն	4
II. Համառոտ ակնարկ	5
Ա. Հիմնական առաջարկություններ	5
Բ. Լրացուցիչ առաջարկություններ	5
III. Նախնական դիտարկումներ	6
IV.       Իրավական համատեքստը	6
Ա. Ազգային հարթություն	7
Բ. Միջազգային հարթություն	8
Գ. «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունների մասին» օրենքը	9
V. Գործող օրենքի և Օրենքի նախագծի վերլուծությունը	10
Ա. Գործող օրենքի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ հոդվածները՝ ազատությունը երաշխավորված է միայն «քաղաքացիներին»	10
Բ. Կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը	10
Գ. Կրոնը կամ համոզմունքը «հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով» արտահայտելու և առօրյա կյանքում սեփական կրոնին կամ համոզմունքին համաձայն գործելու ազատությունը	11
Դ. Կրոնական կազմակերպության սահմանումը	12
Ե. Պրոսելիտիզմի արգելքը	15
Զ. Գրանցումը	17
Է. Լուծարումը	22
Ը. Կրոնական կազմակերպությունների իրավունքները և պարտավորությունները	25
Թ. «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքի գործողության շրջանակը	26
VI.       Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագծի վերլուծությունը	27
VII.      «Բարեգործության մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին օրենքի նախագծի վերլուծությունը	27
VIII.     Քրեական օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին օրենքի նախագծի վերլուծությունը	28

I.  Ներածություն

1.  Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարը 26.10.2010 թվագրված նամակով Եվրոպայի խորհրդի «Իրավունքի միջոցով ժողովրդավարության հանձնաժողովին» («Վենետիկյան հանձնաժողով») խնդրել էր փորձաքննության ենթարկել «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագիծը», ինչպես նաև վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում, քրեական օրենսգրքում և «Բարեգործության մասին» օրենքում փոփոխությունների նախագծերը:  Ավելի ուշ, նախապես ստանալով Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարի համաձայնությունը, Վենետիկյան հանձնաժողովը ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ին առաջարկել էր ներկայացնել համատեղ եզրակացություն, մասնավորապես՝ հաշվի առնելով խնդրո առարկայի վերաբերյալ նախկինում ներկայացված համատեղ եզրակացությունները (տես ստորև):

2.  Վենետիկյան հանձնաժողովը Ժողովրդավարական հաստատությունների և մարդու իրավունքների ԵԱՀԿ-ի գրասենյակի (ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ) հետ միասին 2009 թ. հունիսին 79-րդ լիագումար նիստում ընդունել էր Համատեղ եզրակացություն (այսուհետ՝ «2009 թվականի համատեղ եզրակացություն») «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի» և «Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի» (այսուհետ՝ «2009 թվականի օրենքի նախագիծ») վերաբերյալ:

3.  2009 թվականի համատեզ եզրակացությունն անդրադառնում էր թե այն ժամանակ գործող՝ 1991 թվականին ընդունված օրենքին (այսուհետ՝ «Գործող օրենք»), թե օրենքի 2009 թվականի նախագծին, որով որոշ փոփոխություններ էին առաջարկվում օրենքում:  2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ վերլուծված՝ օրենքի 2009 թվականի նախագիծն այդպես էլ չընդունվեց, և այն ժամանակ գործող օրենքը մինչ օրս մնում է ուժի մեջ՝ անփոփոխ:  Հայաստանի իշխանությունները պատրաստել են «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի» նոր նախագիծ (CDL(2010) 130, այսուհետ՝ «Օրենքի նախագիծ), որի վերաբերյալ կազմվել է սույն եզրակացությունը:  Օրենքի նախագծով փոփոխություններ և լրացումներ են նախատեսվում Գործող օրենքի (CDL (2009)065) մեջ:

4.  Տկն. Ֆինոլա Ֆլենեգենը և տկն. Հերդիս Թորգեյրսդոտիրը հանդես են եկել որպես զեկուցողներ Վենետիկյան հանձնաժողովի անունից:  Նրանք աշխատել են Կրոնի կամ հավատի ազատության հարցերով ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի փորձագիտական խորհրդի ներկայացուցիչներ Սիլվիո Ֆերարիի և Վ. Քոլ Դուրհեմ Կրտսերի հետ համատեղ:

5.  Սույն եզրակացության մեջ անհրաժեշտ չափով ուսումնասիրված են թե Օրենքի նախագիծը, թե Գործող օրենքը, քանի որ Գործող օրենքի մեծ մասը շարունակելու է գործել Օրենքի նախագծով նախատեսվող փոփոխություններն ընդունելու դեպքում:  Նույն մոտեցումն էր որդեգրվել նաև 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ:

6.  Ի լրումն Օրենքի նախագծի, որով նախատեսվում են փոփոխություններ Գործող օրենքում, Վենետիկյան հանձնաժողովին և ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ին խնդրվել է ուսումնասիրել խնդրին առնչվող երեք այլ օրենքներում փոփոխությունների նախագծերը (CDL(2010)133).

«Բարեգործության մասին ՀՀ օրենքում լրացում կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը, որով փոփոխվում է «Բարեգործության մասին» օրենքի 2-րդ հոդվածը, և
«ՀՀ քրեական օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը:

7.  Սույն եզրակացությունը, որը կազմվել է վերը նշված փորձագետների ներկայացրած մեկնաբանությունների հիման վրա, ընդունվել է Վենետիկյան հանձնաժողովի կողմից 85-րդ լիագումար նիստում (Վենետիկ,  17-18 դեկտեմբեր, 2010 թ.):

II. Համառոտ ակնարկ

8.  Միջազգային իրավունքի նորմերին ուսումնասիրված օրենսդրության համապատասխանությունն ապահովելու նպատակով ներկայացվում են հետևյալ առաջարկությունները:

Ա. Հիմնական առաջարկություններ

Ա. Փոփոխություններ կատարել Գործող օրենքի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ հոդվածներում՝ երաշխավորելու խղճի, կրոնի կամ համոզմունքի ազատությունը յուրաքանչյուր անձի համար՝ անկախ քաղաքացիությունից:
Բ. Փոփոխություններ կատարել Գործող օրենքի 1-ին հոդվածում՝ ճանաչելու կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը,
Գ. Ուղղակիորեն երաշխավորել կրոնը կամ համոզմունքը հրապարակայնորեն կամ մասնավոր պայմաններում դրսևորելու, ինչպես նաև առօրյա կյանքում սեփական կրոնին կամ համոզմունքին համապատասխան գործելու ազատությունը,
Դ. Հստակեցնել, որ ցանկացացծ կրոնական կազմակերպություն ունի իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունենալու իրավունք, որն այն կարող է ստանալ՝ նման կարգավիճակ ձեռք բերելու ցանկություն ունենալու դեպքում,
Ե. Առավել ճշգրտորեն և հստակորեն ձևակերպել օրենքի գործողության շրջանակը,
Զ. 24-րդ հոդվածում նախատեսել տարբեր ծանրության մի շարք պատժատեսակներ, որոնցից «վերջին հանգրվանը» պետք է լինի լուծարումը, որը պետք է կիրառելի լինի միայն օրենքի կրկնվող և/կամ ծանր խախտումների դեպքում, եթե դրանք գործել է կրոնական համայնքը՝ որպես մեկ ամբողջություն, կամ վերջինիս հարող զգալի թվով անձինք,
Է. Վերանայել «ուսումնական» և «սոցիալական» բոլոր հաստատություններում կրոնական քարոզչությունը և քարոզն իսպառ արգելող իրավանորմը,
Ը. Ապահովել, որպեսզի Օրենքը (ինչպես նաև քրեական օրենսգիրքը) թույլատրել պրոսելիտիզմի որոշ ձևեր և արգելեն միայն ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմը՝ միջազգային իրավունքի նորմերին համահունչ:

Բ. Լրացուցիչ առաջարկություններ

Թ. Ապահովել, որպեսզի Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ ուղղակիորեն նախատեսված արտոնյալ կարգավիճակը համահունչ լինի կրոնների նկատմամբ հավասար վերաբերմունք դրսևորելու սկզբունքին,
Ժ. Հստակեցնել, թե Գործող օրենքի և Օրենքի նախագծի որ դրույթներն են կիրառելի բոլոր կրոնական կազմակերպությունների, իսկ որոնք՝ միայն գրանցված կրոնական կազմակերպությունների նկատմամբ,
ԺԱ. Վերանայել «կրոնական կազմակերպության» սահմանումը և ապահովել դրա համապատասխանությունը միջազգային իրավունքի նորմերին,
ԺԲ. Առավել հստակորեն սահմանել, թե որ օրենքներին պետք է համապատասխանի կրոնական կազմակերպության կանոնադրությունը, որպեսզի գրանցման համար ներկայացվող պահանջները համարվեն բավարարված,
ԺԳ. Ապահովել Օրենքով սահմանվող վարչական պահանջների պատշաճությունը և համապատասխանությունը միջազգային չափանիշներին,
ԺԴ. Հստակեցնել, որ կրոնական կազմակերպությունների համար սահմանված իրավունքների ցանկը սպառիչ չէ, և որ դրանում չնշված գործունեության տեսակներն ինքնաբերաբար արգելված չեն,
ԺԵ. Դիտարկել կրոնական քարոզչությանը բարեգործական ֆինանսական օժանդակություն ցուցաբերելը թույլատրելու նպատակահարմարությունը:

III. Նախնական դիտարկումներ

9.  Ի լրումն ստորև ներկայացվող մեկնաբանություններին, Հայաստանի իշխանությունները պետք է հաշվի առնեն նաև 2009 թվականի համատեղ եզրակացությունը:  Չնայած որ Օրենքի նախագիծը տարբերվում է 2009 թվականի օրենքի նախագծից, 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ զետեղված բոլոր սկզբունքները կիրառելի են Օրենքի նախագծի և Գործող օրենքի նկատմամբ:  Կոնկրետ մեկնաբանություններից շատերը նույնպես կիրառելի են, քանի որ հեղինակները շատ դեպքերում կարծես հաշվի չեն առել 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ արված առաջարկությունները:  Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ Գործող օրենքում Օրենքի նախագծով առաջարկվող փոփոխությունների կառուցվածքը և ձևակերպումները հաճախ աղոտ են և դրանք դժվար է հասկանալ, և հանրությունն ի վիճակի չի լինի համոզվել, թե կոնկրետ ինչ իրավունքներ և պարտավորություններ են նախատեսված օրենքով:

10.  Առաջարկվող փոփոխությունները գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն փաստը, որ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցին (այսուհետ՝ «Հայաստանյայց եկեղեցի») դե-ֆակտո և դե-յուրե գերիշխող դիրքեր ունի Հայաստանում:  Սահմանադրությամբ նախատեսված՝ «Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ պատմական առաքելությունը» պայմանավորված է այն փաստով, որ քրիստոնեությունը մ.թ. 300 թվականից դարձել է Հայաստանի պետական կրոնը:  Հայաստանյայց եկեղեցին դարեր շարունակ ընկալվել է որպես ազգություն և ուժեղ կառույց է:  Ըստ որոշ տվյալների, Հայաստանի քաղաքացիների մոտ 90%-ը նոմինալ առումով պատկանում է Հայաստանյայց եկեղեցուն:  «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց եկեղեցու հարաբերությունների մասին» 2007 թվականի օրենքով կարգավորվում են պետության և Հայաստանյայց եկեղեցու առանձնահատուկ հարաբերությունները, և Հայաստանյայց եկեղեցուն ընձեռվում են որոշ արտոնություններ, որոնք չեն տրամադրվում կրոնական այլ խմբերին:

11.  Բացի այդ, կարելի է հաշվի առնել այն փաստը, որ վերը նշված Համատեղ եզրակացության մեջ վերլուծված և այդպես էլ չընդունված օրենքների նախագծերի առաջադրումը 2009 թվականին հարուցել էր կրոնական խմբերի ներկայացուցիչների արձագանքը. նրանք գտնում էին, որ նախագծերն ուղղված են երկրում կրոնական փոքրամասնությունների և կրոնական բազմազանության դեմ:

IV.       Իրավական համատեքստը

12.  Փոփոխությունների վերոհիշյալ նախագծերի առնչությամբ ծագեցին տարբեր խնդիրներ, որոնք առնչվում էին մտքի, խղճի և կրոնի ազատության փոխկապակցված իրավունքներին, ինչպես նաև՝ արտահայտվելու և կարծիքի ազատության իրավունքին, միավորման ազատության իրավունքին և խտրականության չենթարկվելու իրավունքին, որոնք պաշտպանված են Հայաստանի Սահմանադրությամբ, ինչպես նաև՝ Հայաստանի Հանրապետության համար պարտադիր միջազգային պայմանագրերով:

13.  Հայաստանի Հանրապետությունը միացել է թե Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային (այսուհետ՝ «ՄԻԵԿ»), թե Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրին (այսուհետ՝ «ՔՔԻՄԴ»):  «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության գործող օրենքի նախաբանում նշված է, որ այն առաջնորդվում է «միջազգային նորմերով սահմանված մարդու իրավունքների և հիմնական ազատությունների սկզբունքներով» և հավատարիմ է «քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի 18 հոդվածի դրույթներին»:

Ա. Ազգային հարթություն

14.  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության՝ 2005 թվականին փոփոխված տարբերակով նախատեսվում է կրոնի ազատությունը և կրոնը կամ համոզմունքները արտահայտելու, ընտրելու և փոխելու ազատությունը: Սահմանադրությամբ ճանաչվում է «Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում»:  Սահմանադրությամբ և «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքով նախատեսվում է եկեղեցու և պետության անջատ լինելու սկզբունքը, սակայն Հայաստանյայց եկեղեցուն վերապահվում է ազգային եկեղեցու պաշտոնական կարգավիճակը:

15.  Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի համաձայն, միջազգային պայմանագրերը Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն են:  Եթե վավերացված միջազգային պայմանագրում սահմանվում են այլ նորմեր, քան նախատեսված են օրենքներով, ապա կիրառվում են այդ նորմերը:  

16.  Սահմանադրության 8.1 հոդվածով նախատեսվում է հետևյալը.

«Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում:

Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է օրենքով սահմանված կարգով գործող բոլոր կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը:  Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունները կարող են կարգավորվել օրենքով»:

17.  Ավելին, Սահմանադրության 26-րդ հոդվածով նախատեսվում է հետևյալը.
«Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք:  Այս իրավունքը ներառում է կրոնը կամ համոզմունքները փոխելու ազատությունը և դրանք ինչպես միայնակ, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ քարոզի, եկեղեցական արարողությունների և պաշտամունքի այլ ծիսակատարությունների միջոցով արտահայտելու ազատությունը:  Այս իրավունքի արտահայտումը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է հասարակական անվտանգության, առողջության, բարոյականության կամ այլոց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության համար»:

18.  Սահմանադրության 3-րդ հոդվածով ուղղակիորեն ամրագրվում է հետևյալը.

«Մարդը, նրա արժանապատվությունը, հիմնական իրավունքները և ազատությունները բարձրագույն արժեքներ են:  Պետությունն ապահովում է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությունը՝ միջազգային իրավունքի սկզբունքներին ու նորմերին համապատասխան:  Պետությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով և ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք»:

19.  Հավասարության սկզբունքը պաշտպանված է Սահմանադրության 14.1 հոդվածով, որով նախատեսվում է հետևյալը.

«Բոլոր մարդիկ հավասար են օրենքի առջև:
Խտրականությունը՝ կախված սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, էթնիկական կամ սոցիալական ծագումից, գենետիկական հատկանիշներից, լեզվից, կրոնից, աշխարհայացքից, քաղաքական կամ այլ հայացքներից, ազգային փոքրամասնությանը պատկանելությունից, գույքային վիճակից, ծնունդից, հաշմանդամությունից, տարիքից կամ անձնական կամ սոցիալական բնույթի այլ հանգամանքներից, արգելվում է»:

20.  Ներկայումս գործող օրենքը՝ «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը (CDL (2009)065), ընդունվել է 1991 թ. հունիսի 17-ին և գործում է այդ ժամանակից ի վեր՝ 1997 թվականին կատարված որոշ փոփոխություններով հանդերձ:

21.  «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունների մասին» օրենքը, որն ընդունվել է 2007 թ. մայիսի 5-ին, կարգավորում է առանձնահատուկ հարաբերությունները պետության և եկեղեցու միջև:

Բ. Միջազգային հարթություն

22.  ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածով նախատեսվում է հետևյալը.

«Յուրաքանյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք, այս իրավունքը ներառում է իր կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը և դրանք ինչպես միանձնյա, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ և հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով, քարոզչության, արարողությունների, պաշտամունքի և ծեսերի միջոցով արտահայտելու ազատություն։
Սեփական կրոնը կամ համոզմունքները դավանելու ազատությունը ենթակա է միայն այնպիսի սահմանափակումների, որոնք սահմանված են օրենքով և անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում` ի պաշտպանություն հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության կամ բարոյականության կամ այլ անձանց իրավունքների և ազատությունների»։

23.  Հարկ է նշել, որ ՔՔԻՄԴ-ի 18-րդ հոդվածի ձևակերպումը գրեթե նույնն է, ինչ Եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը:  Մասնավորապես, այն նախատեսում է հետևյալը.

«Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունք։ Այդ իրավունքն ընդգրկում է իր ընտրությամբ կրոն կամ համոզմունք ունենալու կամ ընդունելու ազատությունը և միանձնյա կամ այլոց հետ համատեղ և հրապարակավ, կամ մասնավոր կարգով, իր կրոնը կամ համոզմունքը պաշտամունքի, արարողությունների, ծեսերի և քարոզչության միջոցով արտահայտելու ազատությունը։
Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի այնպիսի հարկադրանքի, որը նսեմացնում է սեփական ընտրությամբ կրոն կամ համոզմունք ունենալու կամ ընդունելու ազատությունը։
Կրոնի կամ համոզմունքի արտահայտման ազատությունը ենթարկվում է միայն օրենքով սահմանված և հասարակական անվտանգության, կարգի, առողջության ու բարոյականության, ինչպես և այլ անձանց հիմնարար իրավունքների ու ազատությունների պահպանման համար անհրաժեշտ սահմանափակումների»։

24.  Դաշնագրի մասնակից պետությունները պարտավորվում են հարգել ծնողների և, համապատասխան դեպքերում, օրինական խնամակալների ազատությունը՝ ապահովելու իրենց երեխաների կրոնական ու բարոյական դաստիարակությունը սեփական համոզմունքներին համապատասխան:

Գ. «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունների մասին» օրենքը

25.  2009 թվականի համատեղ եզրակացությունն անդրադարձել է Հայաստանի Հանրապետությունում Հայաստանյայց եկեղեցու առանձնահատուկ պատմական դերի վերաբերյալ նշումներին՝ մեկնաբանելով, որ դա ինքնին անթույլատրելի չէ, սակայն չպետք է թույլ տալ, որպեսզի այն հանգեցնի նմանօրինակ առանձնահատուկ դեր չունեցող այլ կրոնական համայնքների նկատմամբ խտրականության կամ վերջինիս համար հիմք դառնա (տես 2009 թվականի համատեղ եզրակացության 19-րդ կետը):  Ապա, 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ նշվում է հետևյալը.

«20. Այնպիսի երկրում, որտեղ ազգային ծագման ու որոշակի եկեղեցու պատկանելության միջև գոյություն ունի հստակ կապ (օրինակ` Հայաստանում, որտեղ բնակչության 98%-ը ծագումով հայ է, իսկ քաղաքացիների 90%-ը անվանականորեն պատկանում է ՀԱՍԵ-ին), հավանական է, որ այլ կրոնների հանդեպ խտրականության առաջացման առիթ լինի։ Այս հավանականությունը կանխարգելելու նպատակով հարկավոր է պաշտպանել կրոնական բազմախոհությունը, որը ժողովրդավարության կարևոր տարր է»։

21.  «Պետության և ՀԱՍԵ-ի միջև «հատուկ հարաբերությունները» կարգավորվում են «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունների մասին» օրենքով (տե՜ս վերոնշյալ 9-րդ կետը)։ Օրենքի այս նախագծով ՀԱՍԵ-ին ուղղակիորեն տրամադրված արտոնությունները հատկապես անհրաժեշտ են դարձնում որոշակի երաշխիքների առկայությունը, ըստ որոնց, պետությունն այլ կրոններին կընձեռի բոլոր անհրաժեշտ իրավունքները։ Նախագծում ՀԱՍԵ-ն ճանաչվում է իբրև հայության ինքնության մաս, սակայն չպետք է թույլատրվի, որ այս ինքնության պահպանումը ճնշի այլ կրոններին»։

26.  «Մասնավորապես, վերջիններիս նկատմամբ խտրականություն առաջացնող որոշ դրույթներ, օրինակ՝ կառավարության համակարգում աշխատելու իրավունքը միայն գերիշխող կրոնի հետևորդներին ընձեռելու, նրանց տնտեսական արտոնություններ տրամադրելու կամ այլ հավատներ դավանելու նկատմամբ հատուկ սահմանափակումներ կիրառելու վերաբերյալ դրույթները չեն համապատասխանում կրոնի կամ համոզմունքի հիման վրա խտրականության արգելքին և ՔՔԻՄԴ-ի 26-րդ հոդվածով նախատեսված՝ հավասար պաշտպանության երաշխիքին»:  «Ուստի, չպետք է թույլատրել, որպեսզի այդ կարգավիճակը ճնշումների կամ խտրականության ենթարկի այլ կրոնները կամ թշնամություն սերմանի վերջիններիս նկատմամբ՝ իրենց ինքնությունը պահպանելու հարցում»:

27.  Գործող օրենքից և Օրենքի նախագծից պարզ չէ, թե ինչպես է Հայաստանյայց եկեղեցու նկատմամբ կիրառվում կրոնական կազմակերպությունների մասին օրենքների ընդհանուր համակարգը, չնայած որ այն նշված է Գործող օրենքի 6-րդ հոդվածում և 17 գ) հոդվածում, և կարծես նրան վերապահվում է արտոնյալ կարգավիճակ:  Նախորդ պարբերության մեջ նշված՝ «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունների մասին» օրենքի վերաբերյալ տեղեկություններ չեն տրամադրվել: Ուստի, հնարավոր չէ կոնկրետ մեկնաբանություններ անել դրա վերաբերյալ, չնայած որ տարբեր կրոնների նկատմամբ վերաբերմունքի հավասարության՝ վերոհիշյալ պարբերություններում զետեղված սկզբունքներն այդ առումով չեն կորցնում իրենց կիրառելիությունը:

V. Գործող օրենքի և Օրենքի նախագծի վերլուծությունը

Ա. Գործող օրենքի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ հոդվածները՝ ազատությունը երաշխավորված է միայն «քաղաքացիներին»

28.  Գործող օրենքի 1-ին հոդվածով խղճի և կրոնական դավանանքի ազատությունը երաշխավորված է «քաղաքացիներին»:  Գործող օրենքի 2-րդ հոդվածով հավասարությունը երաշխավորվում է «քաղաքացիներին» կյանքի բոլոր բնագավառներում՝ «անկախ կրոնի նկատմամբ իրենց վերաբերմունքից կամ կրոնական պատկանելությունից»:  3-րդ հոդվածով արգելվում է քաղաքացու նկատմամբ «որևէ հարկադրանք կամ բռնություն` ժամերգություններին, կրոնական ծիսակատարություններին և արարողություններին, կրոնի ուսուցմանը մասնակցելու կամ չմասնակցելու հարցերի նկատմամբ իր վերաբերմունքը որոշելիս»:  Կրոնին առնչվող արգելքների սահմանափակումը նույնպես վերաբերում է միայն քաղաքացիներին:

29.  2009 թվականի օրենքի նախագծով խղճի ազատության և կրոնական դավանանքի ազատության ուղղակի երաշխիքը կտարածվեր «յուրաքանչյուր անձի» նկատմամբ:  2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ նշվում էր, որ այդ փոփոխությամբ կապահովվեր Հայաստանի Հանրապետության 2005 թվականի Սահմանադրության 26-րդ հոդվածի պահանջների կատարումը, սակայն 2009 թվականի օրենքի նախագծում առաջարկված այդ փոփոխություններն այդպես էլ չհայտնվեցին Գործող օրենքի տեքստում:  Ավելին, դրանք ներառված չեն Օրենքի նախագծում:

30.  Դա նշանակում է, որ Գործող օրենքով նախատեսված երաշխիքը վերաբերում է միայն «քաղաքացիներին», և որ դա չի փոխվի՝ անկախ Օրենքի նախագծի ընդունվելու կամ չընդունվելու հանգամանքից:  Դա հակասում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 26-րդ հոդվածին, ինչպես նաև ՄԻԵԿ-ի 9-րդ և ՔՔԻՄԴ-ի 18-րդ հոդվածներին, որոնցով կրոնի, համոզմունքի և խղճի ազատությունը երաշխավորվում է յուրաքանչյուրի համար՝ անկախ քաղաքացիությունից:  Ինչպես նշված է 2009 թվականի Համատեղ եզրակացության մեջ (14-րդ պարբերություն), «խղճի և կրոնի ազատության հստակ արտահայտված երաշխիքի տարածումն յուրաքանչյուրի վրա` ներառյալ` ոչ քաղաքացիները, պետք է ընդգրկեր գործող օրենքի բոլոր համապատասխան հոդվածները»։

31.  Ուստի, կարելի է ասել, որ Օրենքի նախագիծն այս առումով հետընթաց է 2009 թվականի օրենքի նախագծով առաջարկված փոփոխությունների համեմատ, քանի որ հեղինակները կարծես մտադիր են անփոփոխ պահպանել Գործող օրենքով նախատեսված և արդեն իսկ քննադատության արժանացած մոտեցումները:  «Յուրաքանչյուրի» մտքի, խղճի և կրոնի ազատության՝ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 26-րդ հոդվածով նախատեսված երաշխիքները փաստացի ընձեռվում են միայն «քաղաքացիներին»:  Գործող օրենքը պետք է փոփոխել՝ հաշվի առնելու այս թերությունը:

Բ. Կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը

32.  Գործող օրենքի 1-ին հոդվածով ուղղակիորեն երաշխավորվում է միայն որոշակի կրոն դավանելու կամ չդավանելու իրավունքը:  2009 թվականի օրենքի նախագծով (2-րդ հոդված) խղճի և կրոնի ազատությունը ըստ երևույթին (չնայած որ թարգմանությունը հստակ չէր) ընդլայնվում էր՝ ներառելու նաև կրոնի փոխելու ազատությունը, որի արդյունքում Գործող օրենքը կհամապատասխանեցվեր թե Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 26-րդ հոդվածին, թե միջազգային չափանիշներին, մասնավորապես՝ ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածին, որում մասնավորապես նշվում է, որ մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքը ներառում է «կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը»:

33.  ՔՔԻՄԴ-ի 18-րդ հոդվածով նախատեսվում է «ունենալու» ազատությունը, և այս եզրույթն ավելի աղոտ է, քան «փոփոխելու» ազատությունը. այդ փոխզիջումային տարբերակը համաձայնեցվել է ՔՔԻՄԴ-ի մշակման փուլում, քանի որ որոշ պետություններ մտավախություն ունեին, թե «կրոնը փոխելու» իրավունքի ճանաչումը կարող է խրախուսել միսիոներական և աթեիստական գործունեությունը:

34.  Չնայած որ կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու իրավունքը կարող է ընկալվել որպես կրոնի ազատության անքակտելի բաղադրիչ, խորհուրդ է տրվում Գործող օրենքի 1-ին հոդվածի ձևակերպումը փոփոխել՝ ի համապատասխանեցումն Սահմանադրության և ՄԻԵԿ-ի ձևակերպումներին:  Նույն ոգով, ներքին գումարման իրավունքների լիարժեք պաշտպանությունն ապահովելու համար որևէ մեկից չպետք է պահանջել, որպեսզի նա իր կամքին հակառակ բացահայտի իր կրոնական համոզմունքները կամ դավանանքը:

Գ. Կրոնը կամ համոզմունքը «հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով» արտահայտելու և առօրյա կյանքում սեփական կրոնին կամ համոզմունքին համաձայն գործելու ազատությունը

35.  Մտքի, խղճի և կրոնի ազատության իրավունքը Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 26-րդ հոդվածով երաշխավորվում է այնպիսի դրույթներով, որոնք մեծ մասամբ կրկնում են ՄԻԵԿ-ի 9-րդ և ՔՔԻՄԴ-ի 18-րդ հոդվածների դրույթները:  Այնուհանդերձ, ՄԻԵԿ-ի 9-րդ և ՔՔԻՄԴ-ի 18-րդ հոդվածներով երաշխավորվում է կրոնը կամ համոզմունքը «հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով» արտահայտելու ազատությունը:  Ավելին, 26-րդ հոդվածում չի ամրագրվում, որ տեսակների՝ այդ հոդվածով նախատեսվող սահմանափակումները թույլատրելի են միայն այն դեպքում, եթե դրանք «անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում»՝ ինչպես պահանջում է ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածը:  Կրոնն արտահայտելու սահմանափակումը հիմնավորելու համար բավարար չէ նշել, ինչպես Սահմանադրության 26-րդ հոդվածում է ամրագրվում, որ սահմանափակումը «անհրաժեշտ է հասարակական անվտանգության, առողջության, բարոյականության կամ այլոց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության համար»:  Սահմանափակումը պետք է նաև «անհրաժեշտ» լինի ժողովրդավարական հասարակությունում՝ այն իմաստով, որ հետապնդվող կոնկրետ շահը պետք է լինի հրատապ, մասշտաբով համամասն՝ սահմանափակվող կրոնական ազատության արժեքին, և չպետք է հնարավոր լինի այն բավարարել նվազ խստության սահմանափակմամբ:  Անհրաժեշտության պահանջն առավել հաճախ կոնկրետ սահմանափակման թույլատրելիության գնահատման ամենաէական գործոնն է:  Այս իմաստով, միջազգային չափանիշներով ամրագրվում են կրոնի դրսևորման «սահմանափակումների» առավել խիստ «սահմանափակումներ»՝ այդկերպ պաշտպանելով կրոնական գործունեության առավել լայն շրջանակ:  Օրենքի նախագիծը պետք է լուծի սահմանադրական պաշտպանության մեջ առկա այս բացի խնդիրը:

36.  Փոփոխությունների նախագծից պարզ չէ, թե արդյոք կրոնն արտահայտելու իրավունքը ներառում է նաև առօրյա կյանքում սեփական կրոնին կամ համոզմունքին համապատասխան գործելու իրավունքը, այսինքն՝ ոչ միայն պաշտամունքի, այլև՝ պրակտիկայի կամ ծեսերի իրականացման ազատությունը:

37.  Նույն մեկնաբանությունները ներկայացվել են 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ (17-րդ պարբերություն):  2009 թվականի համատեղ եզրակացությամբ (18-րդ պարբերություն) խորհուրդ էր տրվում Օրենքի նախագիծը փոփոխել՝ նախատեսելու կրոնը հրապարակավ արտահայտելու և առօրյա կյանքում սեփական կրոնին կամ համոզմունքին համապատասխան գործելու ազատությունը:  Նույն առաջարկությունները կրկնվում են այս եզրակացության մեջ:

Դ. Կրոնական կազմակերպության սահմանումը

38.  «Կրոնական կազմակերպություն» հասկացության՝ 4-րդ հոդվածով նախատեսված սահմանումը, ըստ երևույթին, օգտագործվում է՝ պարզելու համար, թե արդյոք կազմակերպությունը կրոնական է, և թե արդյոք նրան կարելի է թույլատրել գրանցվել Գործող օրենքին համապատասխան՝ Օրենքի նախագծով դրանում կատարվելիք փոփոխություններով հանդերձ, ինչպես նաև՝ կազմակերպության իրավունքները և պարտավորությունները որոշելու նպատակով:

39.  Գրանցմանը, իրավունքներին և պարտավորություններին առնչվող խնդիրները կապված են կրոնն արտահայտելու՝ ՄԻԵԿ-ի 9(1) հոդվածով երաշխավորված ազատության հետ, և կարող են սահմանափակվել միայն և միայն ՄԻԵԿ-ի 9(1) հոդվածի դրույթներին համապատասխան:

40.  Օրենքի նախագծի 1-ին հոդվածով Գործող օրենքի 4-րդ հոդվածում կատարվում է հետևյալ փոփոխությունը.

«Հայաստանի Հանրապետությունում կրոնական կազմակերպություն է համարվում օրինական կարգով Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բնակվող անձանց կամավոր միությունը, որը ստեղծվել է իրենց հավատը դավանելու և տարածելու նպատակով և ունի հետևյալ հատկանիշները.

(ա) համոզմունք,
(բ) պաշտամունքի, կրոնական ծեսերի և արարողությունների կատարում,
(գ) սեփական կրոնի ուսուցում և իրենց կրոնի հետևորդների կրոնական կրթության իրականացում»:

41.  Վերոգրյալը նեղ սահմանում է, որը սահմանափակվում է համոզմունքի, պաշտամունքի գործողությունների, ծեսերի և կրոնական կրթության՝ նեղ, ավանդական մոտեցմամբ:

42.  Կրոնական կազմակերպությունը կրոնի ազատության «արտաքին դրսևորման ֆորումի» բաղադրիչ է. այն սեփական կրոնը կամ համոզմունքն ինչպես միանձնյա, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ և հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով, քարոզչության, արարողությունների, պաշտամունքի և ծեսերի միջոցով արտահայտելու ազատությունն է (ՄԻԵԿ-ի 9 (1) հոդված):  Ինչպես բխում է այդ դրույթից, արտահայտելու պաշտպանվող ձևերի շրջանակն ընդգրկուն է:  Ուստի, ինչպես նախատեսվում է Կրոնին կամ համոզմունքին առնչվող օրենսդրության վերլուծության ԵԱՀԿ ԺՀՄԻԳ-ի/Վենետիկյան հանձնաժողովի ուղենիշներով (այսուհետ՝ «Ուղենիշներ»), միայն պաշտամունքը կամ ծիսական պրակտիկայի նեղ իմաստով կրոնի դրսևորումը պաշտպանող օրենսդրությունը բավարար չէ:

43.  ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների կոմիտեի թիվ 22 ընդհանուր մեկնաբանությամբ վերահաստատվում է այն սկզբունքը, որ համոզմունքի և կրոնի արտահայտման շրջանակը պետք է մեկնաբանել «տարածական իմաստով». նշված ընդհանուր մեկնաբանության մեջ նշվում է, որ ՔՔԻՄԴ-ի 18-րդ հոդվածի կիրառությունը չի սահմանափակվում ավանդական կրոններով կամ ավանդական կրոնների ինստիտուցիոնալ հատկանիշներին կամ պրակտիկային համանման հատկանիշներ կամ պրակտիկա ունեցող համոզմունքներով:  Թե ՄԻԵԿ-ով, թե ՔՔԻՄԴ-ով պաշտպանվում են թեիստական, ոչ թեիստական և աթեիստական համոզմունքները, ինչպես նաև՝ որևէ կրոն կամ համոզմունք չդավանելու իրավունքը:  ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածով պաշտպանվում է պացիֆիզմը և «կրոնական կամ փիլիսոփայական համոզմունքներին նման ցանկացած այլ համոզմունքը», ինչպես նաև՝ «անհերքելիության, լրջության, միասնականության և կարևորության որոշակի մակարդակի հասնող տեսակետները»:

44.  Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն անգամ հանգել է այն եզրակացության, թե համայնքի կյանքին մասնակցելն անձի կրոնի դրսևորում է, և որ հավատացյալի կրոնի ազատության իրավունքը ներառում է այն ակնկալիքը, որ համայնքին կթույլատրվի խաղաղ կերպով գործել՝ առանց պետության կամայական միջամտության:

45. ՄԻԵԿ-ի դատական պրակտիկայում ձևավորված ստանդարտ մտոեցումը ձևակերպվել է Kokkinakis-ն ընդդեմ Հունաստանի գործով.  

«ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածով ամրագրված՝ մտքի, խղճի և կրոնի ազատությունը Կոնվենցիայի իմաստից բխող «ժողովրդավարական հասարակության» հիմնաքարերից է:  Նշված ազատության կրոնական տարածաչափն այն կարևորագույն բաղադրիչներից է, որոնցից կազմված է հավատացյալների ինքնությունը և կյանքի վերաբերյալ նրանց պատկերացումները:  Ավելին, այն նաև թանկ արժե աթեիստների, ագնոստիկների, սկեպտիկների և անտարբերների համար:  Դրանից է կախված ժողովրդավարական հասարակության անօտարելի մաս հանդիսացող բազմախոհությունը, որը մեծ ջանքերի գնով հնարավոր է եղել նվաճել դարերի ընթացքում»:

46.  Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի դատական պրակտիկայում չկա «կրոն» եզրույթի ամբողջական սահմանում:  Ավելին, այդ եզրույթն ի սկզբանե երկիմաստ է:  Այնուհանդերձ, այն անպայմանորեն ներառում է կրոնական համոզմունքի որևէ տեսակ, որը կարող է նաև Աստծո նկատմամբ հավատի ձևով չլինել:  Ուղենիշների համաձայն, մտքի, խղճի և կրոնի պաշտպանության միջազգային չափանիշները կրոնին անդրադառնում են «կրոն կամ համոզմունք» իմաստով:  Ուղենիշներով նախատեսվում է, որ «համոզմունքը որպես կանոն վերաբերում է խորապես ամրապնդված գիտակցված համոզմունքներին, որոնք հիմնարար նշանակություն ունեն մարդու կեցության և աշխարհի վերաբերյալ պատկերացումների համար»:  Ուստի, աթեիզմը և ագնոստիցիզմն օգտվում են նույն պաշտպանությունից, ինչ կրոնական համոզմունքները:  Ավելին, պաշտպանված են նաև չհավատացողների իրավունքները:  Գործող օրենքով նախատեսված չէ «համոզմունքի» սահմանումը, և անհրաժեշտ է այս եզրույթը սահմանել այնպես, որպեսզի այն ներառի վերոհիշյալ բոլոր հանգամանքները:

47.  Ամենայն զգուշությամբ պետք է վերաբերվել կրոնը նախապես թույլատրելու կարգով կիրառվող բոլոր սահմանափակումներին:  Կրոնի իմաստը սահմանելու փորձերը պետք է չլինեն կամայական և սուբյեկտիվ և չպետք է սահմանափակվեն կոնկրետ հավատով:

48.  Ընդհանրապես միջազգային չափանիշներով և մասնավորապես Եվրոպական կոնվենցիայի կիրառումն ապահովող մարմինների չափանիշներով նախատեսվում է, որ պետություններին պետք է որպես կանոն վերապահել որոշ չափի հայեցողություն («margin of appreciation»)՝ ընդունելու օրենքներ և իրագործելու քաղաքականություն, որը կարող է այլ պետություններից տարբերվել՝ հաշվի առնելով պատմության և մշակույթի տարբերությունները:

49.  Հայեցողության շրջանակն առանձնակի կարևորություն է ստանում կրոնի ազատության և ՄԻԵԿ-ի 8-11-րդ հոդվածներով պաշտպանվող՝ այսպես կոչված «քաղաքական իրավունքների» համատեքստում:  Հայեցողության շրջանակը սովորաբար կիրառվում է այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է հակադրվող շահերի միջև կամ հակադրության մեջ գտնվող որոշակի շահերի և պետական շահերի գտնել որոշակի հավասարակշիռ վիճակ:  Տվյալ հայեցակարգը, սակայն, չի կարող կիրառվել այն դեպքում, երբ առկա է խմբերի միջև խտրականություն կիրառելու կամ մարդու իրավունքների էություն սասանելու անգամ չնչին հավանականություն:  Հայեցողության շրջանակը չպետք է ընկալել որպես կարևոր հիմնարար իրավունքները շրջանցող օրենսդրություն ընդունելու՝ Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետություններին վերապահված ազատություն:

50.  Իշխանությունները պետք է հաշվի առնեն հիմնարար իրավունքները, այդ թվում՝ հավասարության և որևիցե հիմքով խտրականության իրավունքը պաշտպանելու անհրաժեշտությունը:  Այլոց հետ համայնքում համոզմունքները դրսևորելու իրավունքի ցանկացած սահմանափակում կարող է կիրառվել միայն օրենքով նախատեսված նպատակների համար (ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդված և ՔՔԻՄԴ-ի 18(3) հոդված), ընդ որում՝ այն պետք է ուղղակիորեն առնչվի համապատասխան կոնկրետ անհրաժեշտությանը և լինի համամասն:  Սահմանափակումները չեն կարող կիրառվել խտրական նպատակների համար կամ կիրառվել խտրական կերպով:

51.  Սահմանման (բ) կետի պահանջը, որի համաձայն կազմակերպության հատկանիշ պետք է լինի «պաշտամունք, կրոնական ծեսեր և արարողություններ» կատարելը, չպետք է պարտադիր լինի, չնայած որ կրոններից շատերը, եթե ոչ՝ դրանց մեծ մասը, փաստացի ունեն տվյալ հատկանիշը:

52.  Նմանապես, սահմանման (գ) կետի պահանջը, որի համաձայն կազմակերպությունը պետք է իրականացնի «սեփական կրոնի ուսուցում և իր կրոնի հետևորդների կրոնական կրթություն», նույնպես չպետք է պարտադիր լինի, չնայած որ հավանական է, որ կրոնների և համոզմունքների մեծ մասը փաստացի կիրականացնի նման գործունեություն:  Ավելին, (գ) կետում հաշվի չի առնվում այն փաստը, որ կրոնական կազմակերպությունները և նրանց անդամները միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան լիարժեք իրավունք ունեն՝ ուսուցանելու իրենց կրոնը և խոսելու վերջինիս մասին ոչ միայն իրենց «հետևորդների», այլ նաև՝ իրենց կազմակերպության կամ կրոնական խմբի մեջ չմտնող անձանց հետ:  Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը Kokkinakis ընդդեմ Հունաստանի գործով նշել է, որ ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածի համաձայն «սեփական կրոնը դրսևորելու ազատությունը […] սկզբունքորեն ներառում է հարևանին համոզել փորձելու իրավունքը, օրինակ՝ «ուսուցանելու» միջոցով, որը չապահովելու դեպքում, առավել ևս, «սեփական կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատությունը» հավանաբար կմնար թղթի վրա»:

53.  Գործող օրենքում ի գիտություն է ընդունվում այն հանգամանքը, որ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին հայ ժողովրդի ազգային եկեղեցին է և նրա հոգևոր կյանքի շինության ու ազգապահպանման կարևոր պատվար (տես օրենքի նախաբանը):  Համակարգը, որում Սահմանադրությամբ նախատեսված է ազգային եկեղեցու «բացառիկ առաքելությունը», չի հակասում կրոնի ազատությանը, եթե պետությունը պաշտոնական/ազգային եկեղեցուց զատ թույլատրում է կրոնական այլ կազմակերպությունների գործունեությունը և ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն չի արգելակում այլ հավատացյալների կամ կրոնական միավորումների՝ Սահմանադրությամբ կամ մարդու իրավունքների միջազգային իրավական նորմերով պաշտպանված իրավունքներից որևէ մեկի իրացումը:

54.  Տարբեր կրոնների, հավատների և համոզմունքների հետ հարաբերություններում կարգավորիչ իրավասություններն իրականացնելիս իշխանությունները պարտավոր են մնալ չեզոք և անկողմնակալ:  Չեզոքության պահանջը գոյություն ունի հավասարության և խտրականության արգելքի սկզբունքին զուգահեռ, որի արդյունքում իշխանությունների համար պարտադիր է կրոնի ազատության իրականացման նկատմամբ ներպետական օրենսդրությամբ չնախատեսել խիստ չափորոշիչներ, քանզի դա համարժեք կլիներ նախապես գործունեության թույլատրման:  Կրոնական համայնքների կառուցվածքը կարգավորող օրենսդրության մեջ չեզոքության պահանջը «չի ներառում կրոնական համոզմունքների կամ դրանց արտահայտման իրավաչափության գնահատում պետության կողմից»:

55.  Հաշվի առնելով, որ պատմությանը հայտնի չէ կրոնի որևէ դրսևորում, որը ենթարկված չլինի փոփոխության, էվոլյուցիայի և զարգացման, կրոնի սահմանման ցանկացած չափորոշիչ պետք է ճկուն լինի:  Խորհուրդ է տրվում 4-րդ հոդվածում փոփոխություն կատարելու մասին 1-ին հոդվածին տալ ավելի լայն սահմանում՝ թույլատրելով որոշակի ճկունություն, հաշվի առնելով կրոնական ոլորտի աշխարհիկացման խորացումը՝ միաժամանակ տեսադաշտից դուրս չթողնելով հարաբերությունն անդրաշխարհի, Աստծո կամ աստվածների, կամ՝ սուրբ, աստվածային կամ համամարդկային արժեք համարվող այլ երևույթներին:

56.  Կոնվենցիայի դատական պրակտիկայի համաձայն, սահմանափակող ցանկացած սահմանում պետք է օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ լինի՝ չհիմնվելով համոզմունքի կամ կրոնի որոշակի ձև պաշտպանելու ենթադրյալ շահի վրա:

Ե. Պրոսելիտիզմի արգելքը

57.  Նախագծով առաջարկվում է Գործող օրենքի 8-րդ հոդվածի առաջին մասից հետո լրացում կատարել, որով կարգելվի պրոսելիտիզմը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում, և ավելացվում է եզրույթի սահմանումը.

«Համոզման ցանկացած ուղղակի կամ անուղղակի փորձ, որի նպատակն է պարգևով կամ դրա խոստումով կամ բարոյական աջակցությամբ կամ նյութական օգնությամբ կամ խաբեությամբ, ինչպես նաև՝ նրանց փորձի պակասը, վստահությունը, կարիքավորությունը, թույլ մտավոր կարողությունները շահարկելու միջոցով աղավաղել անձանց կրոնական համոզմունքները (տեսակետները)»:

58.  Ինչպես ընդգծվում է Ուղենիշներում, պրոսելիտիզմը և միսիոներական աշխատանքը շատ պետություններում զգայուն խնդիր է:  Եհովայի վկաների գրանցումը Հայաստանում մերժվել է: Նրանք բազմաթիվ առանձնահատկություններ ունեն՝ զինվորական ծառայությունից հրաժարվելուց մինչև արյան փոխներարկման հրաժարումը, որի հետևանքով նրանք կարող են քրեական հետապնդման և խտրականության ենթարկվել բազմաթիվ պետություններում:

59.  Սեփական համոզմունքները քննարկելու իրավունքը պաշտպանված է ոչ միայն ՄԻԵԿ-ի 9(1) հոդվածով և ՔՔԻՄԴ-ի 18(1) հոդվածով, այլ նաև՝ նշված երկու ակտերով նախատեսված՝ արտահայտվելու ազատության վերաբերյալ նորմերով:  Ուղղակիորեն պաշտպանված է ուսուցանելու միջոցով համոզմունք դրսևորելը. հակառակ պարագայում սեփական կրոնը փոխելու իրավունքը կմնար թղթի վրա:  Գործող օրենքի 1-ին հոդվածով ուղղակիորեն չի ամրագրվում, որ սեփական կրոնը կամ համոզմունքը փոխելու իրավունքը Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և ՄԻԵԿ-ի 9(1) հոդվածով նախատեսված իրավունքի անքակտելի բաղադրիչ է:

60.  Ի լրումն համոզունքները ներկայացնելուն և հաստատելուն, միսիոներական աշխատանքի առանձնահատկություններից է նաև տեսակետներն այլոց ներկայացնելը և տեսակետների հիմնավորվածության մեջ նրանց համոզելը՝ այդկերպ նրանց հավատափոխ անելով սեփական կրոնին կամ հավատին:  Եվրոպական կոնվենցիայի դատական պրակտիկայի համաձայն, կրոնական համոզմունքների վերաբերյալ այլոց համոզելու ոչ հարկադրական ավանդական փորձերը՝ թե դռնեդուռ պրոսելիտիզմի, թե արտահայտչական այլ միջոցներով, պաշտպանված են որպես կրոնական գործունեություն և արտահայտվելու գործունեություն:  Այնուամենայնիվ, նման իրավաչափ գործունեության ծավալելիս որոշակիորեն սահմանափակվում է իրավաչափորեն արտահայտվելու էությունը:  Այդ սահմանները, սակայն, ինչպես և արտահայտվելու ազատության այլ ոլորտներում, պետք է զգուշորեն ձևակերպել:  Այսպես, միսիոներները չպետք է ոտնահարեն այլոց իրավունքները:  Չնայած որ այս բնագավառում սահմանազատումը ոչ միշտ է դյուրին, ձևավորվել են որոշ հիմնարար սկզբունքներ:  Պրոսելիտիզմի հարկադրական ձևերի նկատմամբ չի տարածվում 9-րդ հոդվածով նախատեսված պաշտպանությունը:  Kokkinakis ընդդեմ Հունաստանի գործով առաջին անգամ մշակվեց «ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմ» հասկացությունը, որը նկարագրվեց որպես հավատափոխության համար դրդելու նպատակով «նյութական կամ սոցիալական առավելություններ առաջարկելը», «կարիքի կամ դժվարության մեջ գտնվող մարդկանց վրա ոչ պատշաճ ճնշում գործադրելը» և «բռնությունը կամ ուղեղներ լվանալը», ընդ որում՝ Եվրոպական դատարանը նշեց, որ դրանք բոլորն «անհամատեղելի են այլոց մտքի, խղճի և կրոնի ազատությունը հարգելու սկզբունքին»:  Հիշատակման արժանի է այն փաստը, որ Դատարանը վճռեց, որ պրն. Կոկինակիսի կողմից իրականացված ոչ հարկադրական դռնեդուռ պրոսելիտիզմը չի ոտնահարում այլոց իրավունքները:

61.  Խորհուրդ է տրվում նախագծի համապատասխան նորմն ամբողջովին վերանայել՝ իսպառ բացառելով իրավաչափ, ոչ հարկադրական միսիոներական և մարդասիրական աշխատանքի սահմանափակումները:  Իրավախախտումը պետք է սահմանել կրոնի տեսակետից չեզոք ձևակերպումներով՝ ուշադրություն դարձնելով ոչ պատշաճ հարկադրանքին, ճնշման հնարքներին, դիրքի չարաշահմանը, խաբեությանը և այլն:  Պրոսելիտիզմի վրա կենտրոնանալը վտանգավոր է, նույնիսկ եթե այն սահմանափակվում է այնպիսի աղոտ եզրույթով, ինչպիսին է «ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմ» արտահայտությունը, քանի որ առկա է հակում՝ ցանկացած նման նորմ կիրառելիս խտրականության ենթարկելու ավելի փոքր և պակաս ժողովրդականություն վայելող կրոնները:  Պրոսելիտիզմ սահմանող եզրույթները չափազանց ընդգրկուն են և աղոտ (օրինակ՝ այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են «բարոյական աջակցություն», «պարգև կամ դրա խոստում» և «նյութական օգնություն»):  Հարկ է հաշվի առնել, որ իրավաչափ բարեգործությունը, որը հաճախ ներառում է նյութական բարիքների տրամադրումը տնտեսական սուր կարիքի մեջ գտնվողներին, տարբերվում է ոչ պատշաճ շահադրդումից:  Կարևոր է չընդունել օրենքներ, որոնք բացասաբար կազդեն մարդասիրական օգնության բարի նպատակներ հետապնդող ծրագրերի վրա, քանի որ նման օրենքները կարող են սխալ մեկնաբանվել կրոնական այլ խմբերի կողմից՝ համարվելով ոչ պատշաճ նպատակներ հետապնդող:  Այս ոլորտում դժվարությունն այն է, որ նման օրենսդրությունը, որպես կանոն, պետությանը, որը պետք է իրականում չեզոքություն պահպանի, ներքաշում է կրոնական շահագրգռվածության բարեխղճության գնահատման գործընթացի մեջ:

62.  «Կրոնական համոզմունքների աղավաղում» ձևակերպումը կարծես ավելի շատ նպատակաուղղված է Հայաստանյայց եկեղեցու «բացառիկ առաքելության», քան՝ ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմի ճնշմանը ենթարկվող անձանց ներքին համոզմունքի և այլ իրավունքների պաշտպանությանը:  ՄԻԵԴ-ն ընդլայնել է 9-րդ հոդվածով նախատեսված՝ կրոնի կամ համոզմունքի վրա հարձակումներից պաշտպանված լինելու իրավունքի շրջանակը՝ դրանում ներառելով նաև գերիշխող դիրք զբաղեցնող մեծամասնական կրոնի կամ համոզմունքի իրավունքը՝ որոշակի սահմանափակ իրավիճակներում զերծ մնալու իրենց կրոնական տեսակետների վիրավորանքից:  Այնուհանդերձ, կրոնական զգացումների հարգման ընդհանուր սկզբունքն ինքնին մտքի, խղճի և կրոնի ազատությունից բխող իրավունք չէ:  Ընդհակառակը, այն հակասում է «ժողովրդավարական հասարակության անքակտելի մաս հանդիսացող բազմախոհության»՝ 9-րդ հոդվածով ամրագրված սկզբունքին:

63.  Հաշվի առնելով իրավաչափ կրոնական համոզման և ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմի սահմանազատման դժվարությունը և նման օրենսդրության հնարավոր բացասական ազդեցությունն արտահայտվելու ազատության՝ պաշտպանվող ձևերի վրա, հարկ է դիտարկել խնդրին առավել չեզոք լուծում տալու հնարավորությունը:  Հարկադրանքի, ոչ պատշաճ ազդեցության, խոցելի անձանց շահարկման և նմանօրինակ երևույթների վերաբերյալ օրենսդրության պարագայում ավելի փոքր խմբերի նկատմամբ խտրականության վրա հիմնված հալածանքի հավանականությունը նվազում է:  Պրոսելիտիզմն արգելելու անհրաժեշտությունը պետք է նպատակաուղղվի ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմի հարկադրական հնարքներից տուժողների պաշտպանությանը, այլ ոչ՝ միսիոներական և մարդասիրական գործունեության բացառմանը:

Զ. Գրանցումը

Օրենքի նախագծի 5-րդ հոդվածով նախատեսվում են գրանցման պայմանները:

64.  Ինչպես ընդգծվում է Ուղենիշների մեջ, կրոնական միավորումների մասին օրենքները, որոնցով կարգավորվում է իրավաբանական անձի կարգավիճակի ստացումը գրանցման, ինկորպորացման և այլ եղանակներով, առանձնակի նշանակություն ունեն կրոնական կազմակերպությունների համար:  2001 թվականի դեկտեմբերի 4-ին ընդունված` «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի համաձայն ոչ հասարակական կազմակերպությունների գրանցումը պարտադիր չէ, սակայն այդ օրենքը չի տարածվում կրոնական կազմակերպությունների նկատմամբ:  Կրոնական կազմակերպությունների պարտադիր գրանցումը կհակասեր Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությանը և միջազգային պարտավորություններին:  Այնուհանդերձ, նպատակահարմար է պահանջել գրանցում իրավաբանական անձի կարգավիճակ և նմանատիպ այլ օգուտներ ստանալու իմաստով՝ պայմանով, որ գործընթացն անհարկիորեն սսահմանափակող կամ խտրական չլինի:  Չնայած որ օրենքին խորթ չեն ոչ ֆորմալ կամ չգրանցված միավորումները, նման կազմակերպությունների միջոցով աշխատելն անհարկիորեն դժվարացնում է իրավիճակը և խմբի համար առաջացնում առանձին պարտավորությունների հնարավոր բացասական հետևանքների վտանգներ:  Ստացվում է, որ իրավաբանական անձի կարգավիճակի մերժումը կարող է հանգեցնել կրոնական ազատության նկատմամբ լուրջ միջամտության:  Իրավաբանական կարգավիճակն անհրաժեշտ է, օրինակ, անդամներից կամավոր հանգանակություններ ստանալու և կառավարելու համար, կամ, Գործող օրենքի 12-րդ հոդվածի համաձայն, պաշտամունքի վայրեր վարձակալելու կամ ձեռք բերելու, աշխատողների աշխատանքի ընդունելու, բանկային հաշիվներ բացելու և այլ նպատակների համար:

65.  Գործող օրենքի 16(2) հոդվածի համաձայն, գրանցումը կարող է մերժվել, եթե գրանցման մասին դիմումը հակասում է գործող օրենսդրությանը:  Նման դեպքերում օրենքով նախատեսվում է դիմող կազմակերպության՝ դատական պաշտպանության դիմելու հնարավորությունը:

66.  Գրանցման խոչընդոտները սպառնում են կրոնական կազմակերպությունների գոյությանը և իրավունքներին:  Հաշվի առնելով հենց այն հանգամանքը, որ իրավաբանական անձինք ժամանակակից հասարակությունում լայն տարածում են գտել՝ որպես խմբային գործունեության իրականացման առանցքային սուբյեկտներ, իրավաբանական անձի կարգավիճակի մերժումն ընկալվում է որպես ակնհայտ միջամտություն կրոնի և միավորման ազատությանը:  Համապատասխանաբար, իրավաբանական անձի կարգավիճակ ձեռք բերելու իրավունքը հաստատուն կերպով ամրագրվել է ԵԱՀԿ-ի հանձնառություններում, և դրա կապակցությամբ բազմաթիվ դատավճիռներ են կայացվել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում:

67.  ՄԻԵԴ-ի դատական պրակտիկայի համաձայն, իրավաբանական անձի կարգավիճակ ստանալու ցանկություն ունեցող միավորմանն այդ գործընթացում չի կարելի խոչընդոտել, բացառությամբ երբ համապատասխան արգելքը նախատեսված է օրենքով և անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակությունում՝ ի շահ հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության կամ բարոյականության կամ այլոց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության:  Սահմանափակ որոշ հանգամանքներում, երբ առկա է կրոնական խմբում բռնության և շահագործման երևույթների հավանականության մասին վկայող նշաններ, իրավաբանական անձի կարգավիճակը մերժելը կարող է համապատասխանել ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդվածում ամրագրված՝ սահմանափակման վերաբերյալ նորմի պահանջներին:  Այդ հանգամանքները, սակայն, պետք է զգուշորեն ձևակերպվեն, քանի որ վարկածն այն է, որ խումբը գրանցման դիմելու պահի դրությամբ դեռևս պաշտոնապես իրավաբանորեն գոյություն չունի:

68.  Բարդ խոչընդոտները կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ ստանալուց առաջ հաստատումներ տալու հարցում կառավարությանը չափազանց մեծ հայեցողություն վերապահող նորմերը պետք է զգուշորեն սահմանափակել:  Որոշակի հարցեր են ծագում նախագծի 5-րդ հոդվածի նորմի առնչությամբ, որով նախատեսվում է, որ կրոնական կազմակերպության գրանցումն «իրականացվում է կազմակերպության կրոնական բնույթի վերաբերյալ փորձագիտական եզրակացության հիման վրա»:  Այս նորմը կարող է կաշկանդել կրոնի/համոզմունքի արտահայտությունը:  Ինչպես ընդգծվում է Ուղենիշներում, «իրավաբանական անձի կարգավիճակի ստացումը կարգավորող օրենքները պետք է կազմվեն այնպես, որպեսզի նպաստեն կրոնի կամ համոզմունքի ազատությանը»:  ՄԻԵԿ-ի 9 (1) հոդվածով իշխանություններից չի պահանջվում իրավաբանական անձի կարգավիճակ տալ վերջինս ստանալու ցանկություն հայտնող յուրաքանչուր անձի:  Նշված դրույթն ըստ էության նախատեսված է՝ պաշտպանելու կրոնները, փիլիսոփայական կամ գաղափարաբանական համամարդկային արժեքների վերաբերյալ տեսությունները:

69.  Նախագծի 5-րդ հոդվածով թույլատրվում է միավորման կրոնական բնույթը գնահատող հատուկ լիազոր մարմին, որն իրավաբանական անձի կարգավիճակ տրամադրելու հարցում ըստ էության ունենալու է անսահմանափակ և անորոշ հայեցողական լիազորություններ:  Նշված հատուկ մարմինն այդկերպ կստանա նախապես կազմակերպության գործունեությունն արգելելու իրավասության նման իրավասություն, ինչպես նաև՝ հիմնարար ազատության իրացումը սահմանափակելու լիազորություն, որը կարող է կիրառվել խտրականորեն, միաժամանակ համամասնորեն չսահմանելով արգելման նպատակը:

70.  Չնայած որ պետություններին վերապահված է կրոնական կազմակերպությունների կողմից հնարավոր չարաշահումներից հանրության լայն խավերին և հավատացյալներին պաշտպանելու անհրաժեշտությունը գնահատելու որոշակի հայեցողություն, հեղինակները պետք է այնպես անեն, որպեսզի չխափանեն հավատացյալների կողմից կրոնական այնպիսի գործունեության ծավալումը, որը պետք է պաշտպանված լինի՝ որպես կրոնի ազատության դրսևորում:  Հարկ է խորհուրդ տալ, որպեսզի իշխանություններն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ստանալու առումով միավորման «կրոնական բնույթը» գնահատելու իմաստով կիրառեն պակաս սահմանափակող մոտեցում:

71.  Նախագծի 5(ե) հոդվածի երկրորդ պարբերությունը նույնպես կազմակերպության գործունեությունը նախապես սահմանափակելու վերաբերյալ մտահոգության տեղիք է տալիս:  Նշված նորմով պահանջվում է կոնկրետ հավատի առանձնահատկությունների վերաբերյալ իշխանություններին տրամադրել շատ ավելի մանրակրկիտ պատասխաններ, քան նախատեսված է Գործող օրենքով:  Կրոնի ազատությունը՝ արտահայտվելու և միավորվելու ազատության հետ միասին վերցված, նախապես սահմանափակելը քիչ չափով է տարբերվում հասարակական շահը, ինչպես նաև ուրիշների առողջությունը, բարոյականությունը և իրավունքները պաշտպանելու նպատակ հետապնդող պետական վերահսկողությունից:  Ուղենիշների մեջ նշվում է, որ պետք է զգուշանալ ներքին կրոնական խնդիրներին միջամտող՝ բյուրոկրատական վերանայումներից կամ սահմանափակումներից:  Խորհուրդ է տրվում այդ դրույթը վերանայել:

72.  Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան ոչ միայն սահմանում է հպատակների իրավունքներին չմիջամտելու՝ Անդամ պետությունների նեգատիվ պարտավորությունը, այլ նաև՝ իր իրավազորության ներքո գտնվող յուրաքանչյուր անձի համոզմունքներ ունենալու և վերջիններս հրապարակավ այլոց հետ համայնքում դրսևորելու իրավունքի իրականացումը երաշխավորելու՝ պոզիտիվ պարտավորությունը:

73.  Հետևաբար, հեղինակները պետք է վերհիշեն, որ գործելու իրավունք ստանալու համար կրոնական կազմակերպության կամ հավատի՝ գրանցվելու պահանջը հանդիսանում է միջամտություն կրոնի կամ համոզմունքի՝ ՄԻԵԿ-ի 9(1) հոդվածով նախատեսված ազատությանը:  Կրոնի կամ համոզմունքի ազատության նկատմամբ ցանկացած միջամտություն պետք է համապատասխանի ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդվածի պահանջներին, այսինքն՝ պետք է նախատեսված լինի օրենքով, հետապնդի իրավաչափ նպատակ և անհրաժեշտ լինի ժողովրդավարական հասարակությունում:  Գործող օրենքից կամ Օրենքի նախագծից պարզ չէ, որ կրոնական կազմակերպությունը պետք է կարողանա գոյություն ունենալ օրինականորեն և գործել առանց գրանցման:

74.  Ոչ Գործող օրենքում, ոչ Օրենքի նախագծում նշված չէ, որ դա արգելվում է, սակայն այս կարևոր խնդիրը անպայմանորեն անհրաժեշտ է հստակեցնել:  Ավելին, Գործող օրենքի 14-րդ հոդվածում ուղղակիորեն նշվում է, որ «կրոնական համայնքը կամ կազմակերպությունն իրավաբանական անձ է ճանաչվում պետական ռեգիստրի կենտրոնական մարմնի կողմից օրենքով սահմանված կարգով պետական գրանցում ստանալու պահից»:  Օրենքի նախագծում պետք է հստակորեն նշել, որ կրոնական կազմակերպություններն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ձեռք են բերում գրանցման պահից:

75.  Ավելին, 14-րդ հոդվածի նոր ձևակերպման (որն առաջարկվում է Օրենքի նախագծի 6-րդ հոդվածում) 3-րդ պարբերությամբ նախատեսվում է, որ պետական գրանցումը մերժվում է, եթե «ներկայացված կանոնադրությունը հակասում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությանը, օրենքներին և այլ իրավական ակտերին»:  Գրեթե ողջ օրենսդրությանը նման աղոտ հղում անելու դեպքում ի կատար ածող իրավասու մարմիններին վերապահվում է մեծ հայեցողություն, ընդ որում՝ կարելի է պնդել, որ տվյալ դրույթն այդ պատճառով բավարար չափով կանխատեսելի չէ:  Խորհուրդ է տրվում առավել ճշգրտորեն նշել, թե կոնկրետ որ օրենքներին պետք է համապատասխանի կրոնական կազմակերպության կանոնադրությունը, որպեսզի գրանցման պահանջները բավարարված համարվեն:

76.  Օրենքի նախագծի 14-րդ հոդվածով նախատեսված՝ գրանցման մերժման առնչությամբ ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդվածի շրջանակում խնդիր ծագելը կամ չծագելը կախված է նրանից, թե արդյոք մերժումը ներառում է համոզմունքի անհատական կամ կոլեկտից դրսևորման նկատմամբ միջամմտություն:  Գրանցումը մերժելու մասին օրենսդրական նորմը վերլուծվել է 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ (30-րդ և 31-րդ պարբերություններ), և կիրառելի է այս դեպքում ևս:  Օրենքի նախագծի և Գործող օրենքի պահանջների առնչությամբ կարելի է ասել, որ վարչական պահանջներից շատերը պատշաճ չեն՝ հաշվի առնելով վերը նշված պահանջները, և դրանց խախտումը չի կարող վավեր պատճառ լինել չգրանցելու համար:

77.  Ուղենիշների մեջ նշվում է, որ կրոնական միավորման մասին օրենսդրական նորմերը, որոնք կարգավորում են իրավաբանական անձի կարգավիճակի ստացումը գրանցման միջոցով, առանձնակի նշանակություն ունեն կրոնական կազմակերպությունների համար:  Ուղենիշների մեջ զետեղված սկզբունքը բերված է ստորև՝ շեղատառերով:

78.  «Կրոնական կազմակերպությունների գրանցումը չպետք է ինքնին պարտադիր լինի, չնայած որ պատշաճ չէ պահանջել գրանցում իրավաբանական անձի կարգավիճակ և նմանատիպ արտոնություններ ստանալու նպատակով»:

79.  Ինչպես արդեն նշվել է վերը՝ 63-րդ և 73-րդ կետերում, պարզ չէ, թե արդյոք գրանցումը պարտադիր է, թե ինչ կարգավիճակ ունի կրոնական կազմակերպությունը, և թե ինչ հետևանքներ ունի չգրանցումը:  Այս խնդիրը պետք է օրենքում հստակեցվի՝ համապատասխանեցվելով Ուղենիշների հետևյալ ձևակերպմանը:

80.  «Անհատները և խմբերը պետք է ազատ լինեն՝ ցանկության դեպքում դավանելու իրենց կրոնն առանց գրանցման»:

81.  Պարզ չէ, թե արդյոք անհատների խմբերն ազատորեն կարող են դավանել իրենց կրոնն առանց գրանցման և դա պետք է ուղղակի նորմով թույլատրել:

82.  «Իրավաբանական անձի կարգավիճակ ստանալու համար չպետք է թույլատրել անդամների նվազագույն թվի բարձր պահանջներ սահմանել»:

83.  «Կրոնական կազմակերպությունը հիմնադրող, 18 տարին լրացած առնվազն 200 հոգու կողմից ստորագրված ցանկ» ներկայացնելու պահանջը զգալիորեն ավելի խիստ է, քան Գործող օրենքով պահանջվող 50-ը:  Այս խնդրին անդրադարձել է 2009 թվականի համատեղ եզրակացությունը, մասնավորապես՝ վերջինիս 36(ե) կետը, որում նշվում է, որ 200 անդամի նվազագույն շեմ սահմանելն անդամների թվի հավանաբար չափազանց բարձր պահանջ է:  Դժվարությունը ծագում է հիմնականում կրոնական այն խմբերի համար, որոնք կազմակերպվում են աստվածաբանության խնդիրների շուրջ, անհատների համայնքի, այլ ոչ՝ կազմակերպված եկեղեցու տեսքով:  Այդ համայնքներից որոշները կարող են համեմատաբար փոքր լինել, ուստի՝ համայնքի գրանցման համար 50 անդամ ապահովելը կարող է անհնար լինել:  Անդամության շեմի բարձր պահանջը նման խմբերին զրկում է իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունենալու իրավունքից:

84.  «Գրանցումը թույլատրելուց առաջ տվյալ պետությունում երկարատև գոյություն պահանջելը պատշաճ չէ»:

85.  Չնայած որ կոնկրետ ժամկետի տևողություն սահմանված չէ ոչ Գործող օրենքով, ոչ Օրենքի նախագծով, կրոնական բնույթի վերաբերյալ փորձագիտական եզրակացությամբ կարող է պահանջվել «երկարատև գոյություն», որն անթույլատրելի մոտեցում կլինի:

86.  «Պետք է քննարկման առարկա դարձնել իրավաբանական անձի կարգավիճակի ստացման այլ՝ չափազանց ծանր խոչընդոտները կամ ժամկետային ձգձգումները»:

87.  Օրենքի նախագծի 4-րդ հոդվածի պահանջներից շատերը զգալիորեն կծանրաբեռնեն կրոնական կազմակերպությունը և կարող են այլ իմաստներով նույնպես անթույլատրելի լինել. օրինակ, կազմակերպության ժողովներին մասնակցելու իրավունքը պետական կառավարման մարմնի ներկայացուցիչներին ընձեռելու պահանջը, կազմակերպության գործունեության և կրոնական այլ կազմակերպությունների հետ համագործակցությամբ իրականացվող ծրագրերի վերաբերյալ տեղեկատվություն ներկայացնելու պահանջը և այլն:

88.  «Հաստատման հարցում կառավարությանը չափազանց մեծ հայեցողություն վերապահող դրույթներ չպետք է թույլատրել:  Կրոնական ազատության սահմանափակման հարցում պաշտոնական հայեցողությունը՝ պայմանավորված թե աղոտ իրավանորմերով, թե այլ գործոններով, պետք է զգուշորեն սահմանափակել»:

89.  Օրենքի նախագծի 2-րդ հոդվածը, որը փոխարինում է Գործող օրենքի 5-րդ հոդվածը, գրանցումը նախապայմանավորում է «կրոնական բնույթի վերաբերյալ փորձագիտական եզրակացության» ստացմամբ:  Օրենքի նախագծի 6-րդ հոդվածով, որը փոխարինում է Գործող օրենքի 14-րդ հոդվածը, նախատեսվում է, որ «փորձագիտական եզրակացության ձևը և աստվածաբանական փորձաքննությունն անցկացնելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի ցանկը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից լիազորված մարմինը»:

90.  Գրանցումը մերժվում է, եթե «պետական կառավարման մարմինը … տալիս է բացասական եզրակացություն»:  Փորձագիտական եզրակացություն տալու համար պետությունն ակնհայտորեն տալիս է կրոնի կամ հավատի արժեքային գնահատականը և գնահատում դրա իրավաչափությունը:  Նման մոտեցումն անթույլատրելի է:  Պետության՝ չեզոք մնալու պահանջը նշանակում է, որ գրանցման այնպիսի պահանջները, որոնցից բխում է կրոնի կամ հավատի և դրա պրակտիկայի և ուսմունքի բովանդակային, այլ ոչ՝ ձևական ուսումնասիրություն, ազատության խախտում է, որը չի տեղավորվում ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդվածով նախատեսված իրավաչափ սահմանափակումների շրջանակի մեջ, քանի որ դրանք այնպիսի սահմանափակումներն են միայն, որոնք «անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում` ի պաշտպանություն հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, առողջության կամ բարոյականության կամ այլ անձանց իրավունքների և ազատությունների»։

91.  Կրոնական կազմակերպությունն ըստ երևույթին պարտավոր է փորձաքննության նպատակով ներկայացնել «փաստաթղթեր հավատի և կրոնական պրակտիկայի հիմքերի», ինչպես նաև «տեղեկություններ ուսմունքի հիմունքների և դրանց վրա հիմնված պրակտիկայի», ներառյալ՝ կոնկրետ հավատի առանձնահատկությունների և կոնկրետ կազմակերպության ծագման պատմության, գործունեության ձևերի և մեթոդների առանձնահատկությունների, ընտանիքի, ամուսնության և կրթության նկատմամբ վերաբերմունքի առանձնահատկությունների, կոնկրետ կրոնի հետևորդների առողջության նկատմամբ վերաբերմունքի առանձնահատկությունների, ինչպես նաև՝ կազմակերպության անդամների համար նախատեսված՝ քաղաքացիական իրավունքների և պարտավորությունների սահմանափակումների վերաբերյալ»:

92.  Ողջ այս տեղեկատվությունն անհրաժեշտ է ներկայացնել կազմակերպության ուսմունքի կամ հավատի ուսումնասիրության և գնահատման նպատակով:  Դժվար է պատկերացնել, թե այդ պահանջներից որևէ մեկն ինչպես կարող է հիմնավորվել ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդվածի հիման վրա, և պետական իշխանության մարմինների կողմից նմանօրինակ գնահատում իրականացնելն անթույլատրելի է:

93.  Ի վերջո, Ուղենիշների մեջ կրկնվում է, որ «չպետք է թույլատրել միջամտություն ներքին կրոնական խնդիրներին՝ եկեղեցական կառույցների բովանդակային վերլուծության, կրոնական նշանակումների բյուրոկրատական վերլուծության կամ խոչընդոտների ստեղծման և նմանօրինակ այլ միջոցներով»:

Է. Լուծարումը

94.  Օրենքի նախագծի 8-րդ հոդվածով նախատեսվում է նոր դրույթ՝ օրենքի 24-րդ հոդվածը, որը վերաբերում է կրոնական կազմակերպության լուծարմանը:  Առաջին երեք հիմքերը համահունչ են ՄԻԵԿ-ի 9(2) հոդվածին՝ պայմանով, որ առկա է հրատապ սոցիալական կարիք, և սահմանափակումը չի կիրառվում խտրականորեն:

95.  Հոդվածի 5-րդ և 6-րդ կետերով նախատեսվող հիմքերը կարող են ուղղված լինել Եհովայի վկաների, զինվորական ծառայությունից նրանց հրաժարվելու և արյան փոխներարկումը մերժելու՝ նրանց դիրքորոշման դեմ:  Այդ հիմքերի առնչությամբ շատ լուրջ և վիճահարույց խնդիրներ են ծագում:  2010 թվականի նոյեմբերի 24-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը Մեծ պալատի կազմով դատական նիստ անցկացրեց Բայաթանն ընդդեմ Հայաստանի գործով, որը դատարանին ներկայացրել էր Հայաստանի մի քաղաքացի, ով վիճարկում էր պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնելուց հրաժարվելու մեղադրանքով իրեն ազատազրկման դատապարտող դատավճիռը:  Դատարանը 2009 թվականի հոկտեմբերի 27-ին վեց ձայնը մեկին հարաբերակցությամբ վճռեց, որ տեղի չի ունեցել Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում, որը չէր երաշխավորում խղճի հիման վրա զինվորական ծառայությանն առարկելու իրավունքը:  Դա առաջին անգամն էր, երբ Դատարանը քննության առավ խղճի հիման վրա զինվորական ծառայությանն առարկելու իրավունքի նկատմամբ Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի ուղղակի կիրառելիությունը:  Դիմումատուն պնդում էր, թե ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածը պետք է մեկնաբանել արդի պայմանների լույսի ներքո, մասնավորապես՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետությունների մեծ մասը ճանաչել է խղճի հիման վրա զինվորական ծառայությանն առարկելու իրավունքը, և որ Հայաստանում դեռ 2000 թվականին՝ նախքան Եվրոպային խորհրդին անդամակցելը, ներում էր կիրառվել «խղճի հիման վրա զինվորական ծառայությանն առարկելու պատճառով ազատազրկման պատժի դատապարտված բոլոր անձանց» նկատմամբ:  Այլընտրանքային ծառայության մասին օրենքը Հայաստանում ընդունվել է պրն. Բայաթանի նկատմամբ մեղադրական դատավճռի կայացումից հետո:

96.  Կրոնական շարժառիթներով բժշկական օգնությունից հրաժարվելը կարող է հակասել կյանքի իրավունքին:  ՄԻԵԿ-ի 2(1) հոդվածով նախատեսված՝ կյանքի իրավունքը, ՄԻԵԿ-ի 1-ին հոդվածով նախատեսված՝ պետության ընդհանուր պարտավորության հետ միասին ընթերցելու պարագայում, նշանակում է, որ պետությունը պետք է իր իրավազորության ներքո գտնվող յուրաքանչյուր անձի ապահովել կյանքը դիտավորյալ վտանգելուց պաշտպանված լինելու իրավունքը:  Հաշվի առնելով, որ երեխաներն իրավասու չեն հրաժարվել այդ իրավունքից, պետությունը կարող է պնդել, որպեսզի կիրառվի բժշկական միջամտությունը, օրինակ՝ երեխաների դեպքում դատարանի որոշմամբ իրականացվի արյան փոխներարկումը:  Դրանք համահունչ են մասնավոր միջամտությունից կյանքի իրավունքը պաշտպանելու ուղղությամբ պոզիտիվ միջոցառումներ իրականացնելու՝ պետության պարտավորությանը:

97.  Պետք է զգուշորեն մեկնաբանել այն նորմը, որի համաձայն կրոնական կազմակերպությունը կարող է լուծարվել, եթե իր անդամներին կուսուցանի կյանքին սպառնացող հանգամանքներում հրաժարվել անդամներին ցուցաբերվող բժշկական օգնությունից:  Չափահաս անձինք իրավունք ունեն հրաժարվելու բուժումից:  Մյուս կողմից, վիճարկելի է այն մոտեցումը, որի համաձայն պետությունը պետք է ուշադրություն չդարձնի նման գործելակերպին երեխաների դեպքում՝ չնայած նրան, որ արգելքը կարող է իսկապես պայմանավորված լինել կրոնական բնույթի շարժառիթներով:

98.  Պատշաճ մոտեցում է այն, որ կրոնական կազմակերպությունը կարող է լուծարվել միայն դատարանի որոշմամբ, ընդ որում՝ օրենքի «բազմակի կամ կոպիտ խախտումների» համար:  Դա պետք է մեկնաբանել և կիրառել համաչափորեն՝ չմոռանալով, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն այլ ազատությունների հետ համեմատելիս նախապատվությունը տվել է Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով նախատեսված իրավունքներին:

99.  Հարկ է մտապահել, որ կրոնական կազմակերպության լուծարումը կամ գործունեության դադարեցումը կարող է ծանր հետևանքներ ունենալ կրոնական համայնքի բոլոր անդամների կրոնական կյանքի համար, և այդ պատճառով անհրաժեշտ է զգուշավոր լինել՝ չդադարեցնելու կրոնական համայնքի գործունեություն միայն դրա առանձին անդամներից ոմանց սխալների պատճառով:  Այդպես վարվելը կնշանակեր կոլեկտիվ պատիժ կիրառել ողջ կազմակերպության  նկատմամբ այնպիսի գործողությունների համար, որոնք արդար կլիներ վերագրել կոնկրետ անհատների:  Կրոնական կազմակերպության անդամ անհատների ցանկացած սխալ պետք է լուծվի տվյալ անձի մասով՝ քրեական, վարչական կամ քաղաքացիական վարույթի միջոցով, բայց ոչ՝ կրոնական կազմակերպության լուծարման ընդհանուր նորմերի կիրառությամբ՝ արդյունքում պատասխանատվության ենթարկելով ողջ կազմակերպությունը:  Ի թիվս այլ միջոցների, հարկ է դիտարկել տարբեր ծանրության տարաբնույթ պատժամիջոցներ (օրինակ՝ պաշտոնական նախազգուշացումներ, տուգանքներ, ժամանակավոր կասեցում) նախատեսելու հնարավորությունը, որը կազմակերպություններին հնարավորություն կընձեռեր ուղղիչ միջոցառումներ իրականացնել (կամ համապատասխան կարգով բողոքարկում իրականացնել)՝ նախքան կրոնական կազմակերպություն լուծարելու ծանր քայլը կատարելը, որը պետք է լինի վերջին «հանգրվանը»:  Խորհուրդ է տրվում նման ընթացակարգ ներառել նոր 24-րդ հոդվածում:

100.  Լրացվող 24-րդ հոդվածի 3-րդ մասով ըստ երևույթին նախատեսվում է, որ մանկապարտեզներում, դպրոցներում և կրթական, ուսումնական և սոցիալական այլ հաստատություններում կրոնական քարոզչությունը լուծարման հիմք է:

101.  ՔՔԻՄԴ-ի 18.4 հոդվածով նախատեսվում է երեխաների կրոնական և բարոյական կրթությունը սեփական համոզմունքներին համապատասխան ապահովելու՝ ծնողների և օրինական խնամակալների ազատությունը հարգելու սկզբունքը:  ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների կոմիտեն այս դրույթը մեկնաբանել է հետևյալ կերպ. «հանրային կրթությունը, որը ներառում է կոնկրետ կրոնի կամ հավատի դասավանդումը, չի համապատասխանում ՔՔԻՄԴ-ի 18.4 հոդվածին, բացառությամբ երբ նախատեսվում են խտրականությունը բացառող արտոնություններ կամ այլընտրանքներ, որոնք կբավարարեին ծնողների կամ խնամակալների ցանկությունները»: 

102.  Գործող օրենքի 17-րդ հոդվածով ուղղակիորեն նախատեսվում է Հայաստանյայց եկեղեցու բացառիկ արտոնությունը՝ «ազատ քարոզել ու տարածել իր դավանանքը Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում», ինչպես նաև՝ իրականացնել նույն գործունեությունը «պետական ուսումնական հաստատություններում»:  Հաշվի առնելով, որ ընդհանուր առմամբ ճանաչվում է ծնողների իրավունքը՝ կանխորոշելու իրենց երեխաների կրոնական կրթությունը, երեխաներին չի կարելի պարտադրել՝ ծնողների կամքին հակառակ ստանալու կրոնական կրթություն:  Ինչպես նշված է Ուղենիշների մեջ, «պետությունները պետք է զգայուն լինեն երեխաների կապակցությամբ ծնողների ունեցած կրոնական և գաղափարաբանական մտահոգությունների նկատմամբ և լրջորեն դիտարկեն դուրս գալու հնարավորություններն այն դեպքերում, երբ կրթությունը կարող է միջամտել արմատացած կրոնական և գաղափարական համոզմունքներին»:  Նշվածից, ենթադրաբար, բխում է, որ ծնողները պետք է ի վիճակի լինեն կրթել իրենց երեխաներին մասնավոր կրոնական դպրոցներում, չնայած որ պետությունը կարող է կանոնակարգել ուսուցիչների հավատարմագրումը՝ պայմանով, որ կկիրառվեն օբյեկտիվ չափորոշիչներ:

103.  Ուղենիշների մեջ նշվում է, որ որոշ պետություններ կարող են թույլատրել կրոնական դպրոցների գործունեության կազմակերպումը միայն «գրանցված անձանց» կողմից:  Եթե առկա է նման կանոն, ապա իրավաբանական անձի կարգավիճակի ստացման և պահպանման չափանիշները պետք է ընդհանուր առմամբ նմանաբնույթ լինեն:  Պետք է ջանք գործադրել՝ խուսափելու աղոտ դրույթներից, որոնք թույլատրում են խտրական վերաբերմունք «մեծ ժողովրդականություն չվայելող խմբերի» նկատմամբ:

104.  Նախևառաջ, պարզ չէ, թե այս արգելքը որ կառույցների նկատմամբ է տարածվում, և դա հարկ է հստակեցնել:  Երկրորդ, պարզ չէ, թե ինչ է նշանակում «կրոնական քարոզչություն» կամ «քարոզ», և թե արդյոք դա ներառում է սովորական կրոնական ուսուցանումը:  Դա անհրաժեշտ է հստակեցնել:  Երրորդ, չնայած որ կրոնական համոզումը կամ քարոզը պետական դպրոցններում արգելելը կարող է թույլատրելի լինել, մասնավոր կարգով կրոնական կազմակերպության կողմից կազմակերպվող դպրոցում դա, ըստ երևույթին, կլիներ ավելորդ միջամտություն արտահայտվելու և միավորման ազատության, ինչպես նաև՝ իրենց երեխաների կրթությունը սեփական գաղափարական արժեքներին և համոզմունքներին համապատասխան կազմակերպելու՝ ծնողների իրավունքի նկատմամբ:

Ը. Կրոնական կազմակերպությունների իրավունքները և պարտավորությունները

105.  Գործող օրենքի 3-րդ գլխի վերնագիրը («Կրոնական կազմակերպությունների իրավունքները») Օրենքի նախագծի 3-րդ հոդվածի համաձայն փոխարինվում է «Կրոնական կազմակերպությունների իրավունքները և պարտավորությունները» բառերով:  Գործող օրենքի 7-րդ հոդվածով նախատեսվում է, որ հոգևոր-կրոնական գործունեությունը իրականացվում է այնպիսի իրավունքների հստակ ընդգծված շրջանակներում, ինչպիսիք են իրենց հավատացյալներին իրենց շուրջ համախմբելը, իրենց հավատացյալների հոգևոր-կրոնական կարիքների ու պահանջմունքների բավարարումը, կրոնական ժամերգությունների, ծեսերի ու արարողությունների կատարումն աղոթատներում և դրանց պատկանող տարածքում, աստվածաբանական, կրոնական, պատմամշակութային ուսումնասիրություններով զբաղվելը, օրենքով սահմանված կարգով զանգվածային լրատվության միջոցներից օգտվելը, բարեգործությամբ զբաղվելը և այլն:

106.  Օրենքի նախագծի 4-րդ հոդվածով լրացում է կատարվում Գործող օրենքի 7-րդ հոդվածում. «Կրոնական կազմակերպությունների իրավունքները և պարտավորությունները» սահմանվում են որպես «հստակորեն ամրագրված իրավունքներ»:  «Ամրագրված իրավունքները» փաստացի կրոնական կազմակերպությունների սովորական գործունեության բազմաթիվ դրսևորումներն են, այդ թվում՝ իրենց հավատացյալներին համախմբելը, հավատացյալների կրոնական/հոգևոր կարիքները բավարարելը, իրենց պատկանող շինություններում և թվարկված այլ վայրերում կրոնական ծեսեր կատարելը, ինչպես նաև՝ կրոնի ուսուցման նպատակով խմբեր ստեղծելը:  Այնուհանդերձ, պարզ չէ, թե արդյոք գրանցված կրոնական կազմակերպությունների իրավունքների ցանկը սպառիչ է, թե ոչ, և թե արդյոք կազմակերպությունը փաստացի իրավունք չունի զբաղվելու այլ գործունեությամբ:  2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ այս կապակցությամբ նշվում էր, որ օրենքով նախատեսված իրավունքների կամ արտոնությունների ցանկը չպետք է մեկնաբանել որպես սպառիչ ցանկ, որում չնշված գործունեության բոլոր տեսակներն ինքնաբերաբար արգելված են (40-րդ պարբերություն):    

107.   Ավելացվող 7.1 հոդվածում ավելացվող նոր պարտավորությունները հիմնականում նախատեսում են կրոնական կազմակերպությունների նեգատիվ պարտավորությունները, օրինակ՝ «Իրավաբանական անձանց պետական գրանցման մասին» օրենքի պահանջների կատարումը, իր կանոնադրությամբ նախատեսված նպատակներին հակասող կամ օրենքով արգելված գործունեությամբ չզբաղվելը, անհատների, ներառյալ՝ երեխաների և դեռահասների բնականոն հոգեկան և ֆիզիկական զարգացմանը, անձանց գույքին չվնասելը, ինչպես նաև՝ ընտանեկան կյանքին կամայականորեն չմիջամտելը:  Կան նաև այլ՝ գործունեության և գույքի օգտագործման մասին հաշվետվություններ ներկայացնելու պարտավորություններ:  Առաջին հերթին խորհուրդ է տրվում հստակեցնել չափորոշիչների շրջանակը, օրինակ, թե ում կողմից և ինչպես կարող է գնահատվել անձի «հոգեկան և ֆիզիկական զարգացմանը» խոչընդոտելու հանգամանքը:  Երկրորդ, անհրաժեշտ է զգուշություն դրսևորել, որպեսզի չափորոշիչները կամայականորեն կամ խտրականորեն չկիրառվեն:

108.  Ավելացվող պարտավորությունները կարծես տեղավորվում են ՄԻԵԿ-ի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետի շրջանակի մեջ՝ որպես այնտեղ թվարկված շահերից բխող անհրաժեշտ պարտավորություններ, բացառությամբ մեկ պահանջի:  7.1(ը) կետում ուղղակիորեն նշվում է, որ Հայաստանի Հանրապետության կողմից լիազորված պետական կառավարման մարմնի ներկայացուցիչներն իրավունք ունեն մասնակցելու կրոնական կազմակերպության հավաքներին:  Իշխանությունների ներկայությունը որևէ կերպ չի սահմանափակվում, քանի որ տեքստում օգտագործված է «ժողովներ» բառը:  Այս դրույթի կաշկանդող ազդեցությունը կազմակերպության գործունեության վրա ակնհայտ է նույնիսկ սովորական հավաքների պարագայում:  Ավելին, «ժողովներ» բառը կարող է ներառել ոչ միայն պաշտամունքային սովորական արարողությունների հավաքներ, այլ նաև, օրինակ, կադրային հարցերին կամ անգամ դավանաբանական խնդիրներին վերաբերող գաղտնի ժողովները:  Հարկ է խորհուրդ տալ, որպեսզի այս պահանջը վերացվի, կամ այցելության իրավունքն առնվազն սահմանափակվի տարածքի անվտանգության սովորական ստուգումներով և այլն, կամ՝ պատշաճ ծանուցմամբ գումարված ժողովներով, որոնցում քննարկվելիք և լուծվելիք հարցերը որոշակիորեն հայտնի են:  Իշխանությունների կողմից միջամտության անհրաժեշտությունը պետք է խստությամբ համաչափ լինի հետապնդվող նպատակին, և չի կարող դառնալ կանոն, այլև՝ պետք է լինի բացառություն:

109.  Այն տեղեկատվությունը, որը կրոնական կազմակերպությունը պարտավոր է 7.1 հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն իր գործունեության վերաբերյալ ամեն տարի ներկայացնել իշխանություններին, կարող է կաշկանդող ազդեցություն ունենալ կազմակերպության գործունեության վրա:  Մյուս կողմից, հաշվի առնելով, օրինակ, հանգանակելու ճնշումների նկատմամբ խոցելի հավատացյալներին ֆինանսապես շահագործելու հավանականությունը, անհրաժեշտության հիմքով կարող է արդարացվել որոշակի հսկողության ձև սահմանելը:  Այնուհանդերձ, անհրաժեշտ է զգույշ լինել, որպեսզի լրացվվող պարտավորություններից բխող թափանցիկության պահանջը ձևակերպվի այնպես, որպեսզի չհանգեցնի կրոնական գործունեության վերահսկողության և մոնիտորինգի:

110.  2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ (38-րդ պարբերություն) Գործող օրենքի 7-րդ հոդվածի վերաբերյալ արված մեկնաբանությունները նմանապես կիրառելի են թե Գործող օրենքի, թե Օրենքի նախագծի նոր դրույթների նկատմամբ:  Մասնավորապես, ցանկացած կրոնական կազմակերպություն պետք է իրավաբանական անձի կարգավիճակ ստանալու իրավունք ունենա նման ցանկություն հայտնելու դեպքում:  Պարզ չէ, թե արդյոք ներկայումս դա այդպես է, և այս հանգամանքն անհրաժեշտ է ուղղակիորեն հստակեցնել:

Թ. «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքի գործողության շրջանակը

111.  Գործող օրենքի 4-րդ հոդվածը, որում նախատեսվում է փոփոխություն Օրենքի նախագծի 1-ին հոդվածով, նախատեսում է «կրոնական կազմակերպության» սահմանումը:  Գործող օրենքի 5-րդ հոդվածը, որում առաջարկվում է փոփոխություն Օրենքի նախագծի 2-րդ հոդվածով, նախատեսում է որոշակի չափորոշիչների համապատասխանող կրոնական կազմակերպությունների գրանցում:  Գործող օրենքի 7-րդ հոդվածը, որում առաջարկվում է փոփոխություն Օրենքի նախագծի 4-րդ հոդվածով, սահմանում է կրոնական կազմակերպությունների իրավունքները և պարտավորությունները:  Գործող օրենքի 9-13-րդ հոդվածները վերաբերում են կրոնական կազմակերպությունների գույքին, իսկ Գործող օրենքի 17-րդ հոդվածը, որում առաջարկվում է փոփոխություն Օրենքի նախագծի 7-րդ հոդվածով, կարգավորում է պետության և կրոնական կազմակերպությունների հարաբերությունները:  Օրենքի նախագծով (8-րդ հոդված) Գործող օրենքում ավելացվում է նոր 24-րդ հոդված, որով նախատեսվում է կրոնական կազմակերպությունների լուծարումը:

112.  Օրենքում հստակեցված չէ, թե արդյոք այդ կարևոր իրավանորմերը կիրառելի են կրոնական բոլոր կազմակերպությունների, թե միայն Գործող օրենքի և Օրենքի նախագծի պահանջներին համապատասխան գրանցված կազմակերպությունների նկատմամբ:  Դա լուրջ թերություն է, որի պատճառով դժվար է վերլուծել Գործող օրենքի և Օրենքի նախագծի համադրելիությունը մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշներին:  Շատ կարևոր է կրոնի, խղճի և համոզմունքի ազատությանն առնչվող ցանկացած օրենսդրության շրջանակը սահմանել ճշգրտորեն և հստակորեն:

VI.       Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագծի վերլուծությունը

113.  Այս օրենքի նախագծով նախատեսվում են տարաբնույթ տուգանքներ վարչական իրավախախտումների համար, ներառյալ՝ դպրոցում կրոնական քարոզչության, կրոնական կազմակերպությունների գործառույթների կատարման և գրանցման, կեղծ տեղեկությունների տրամադրման, այդ թվում՝ «բարեգործական աշխատանքների» վերաբերյալ կեղծ տեղեկությունների տրամադրման համար:  Տուգանքները նախատեսվում են «նվազագույն աշխատավարձի 500-ապատիկի», իսկ «վարչական տույժ կիրառելուց հետո իրավախախտումը կրկնելու դեպքում»՝ «նվազագույն աշխատավարձի 1000-ապատիկի» չափով:

114.  Առաջին հերթին անհրաժեշտ է ուսումնասիրել վարչական այն իրավախախտումները, որոնց համար կարող են նշանակվել տուգանքները՝ պարզելու համար, թե արդյոք դրանք թույլալտրելի են միջազգային չափանիշների համատեքստում:  Ուստի, 29-րդ կետից, օրինակ, բխում է, որ կրոնական կապեր ունեցող մասնավոր դպրոցների մասով իրավախախտման շրջանակի վերաբերյալ առկա են լուրջ կասկածներ:  Երկրորդ, տուգանքների պատշաճությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ տեղեկություններ տուգանքների մակարդակի վերաբերյալ:  Ուշադրություն է հրավիրվում Ուղենիշների մեջ արված այն մեկնաբանություններին, որոնց համաձայն պարզ վարչական սխալը պատշաճ չէր լինի պատժել քրեական օրենքի խախտման նման, կամ՝ կիրառել վարչական այնպիսի տուգանքներ, որոնք պատժիչ ազդեցություն կունենան. «Գրանցման ոչ մեծ սխալների դեպքում ծանր պատիժներ կիրառելը, օրինակ, լուրջ հարցադրումների տեղիք է տալիս առ այն, թե արդյոք կրոնի և համոզմունքի իրավունքները խախտվում են՝ ձևացնելով, թե հիմքում դրվում է քրեական օրենսդրությունը»:

VII.      «Բարեգործության մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին օրենքի նախագծի վերլուծությունը

115.  Այս օրենքի նախագծով նախատեսվում է հետևյալը. «Կրոնական քարոզչության նպատակով իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց կողմից իրականացվող բարեգործական գործունեությունն արգելվում է»:  Այս դրույթը կարծես չափազանց ընդհանրական է:  Միջազգային իրավունքի նորմերի համաձայն, պետք է արգելել միայն ոչ պատշաճ պրոսելիտիզմը, որը ներառում է որոշ չափի հարկադրանք:  Այս խնդիրն արծարծվել է 2009 թվականի համատեղ եզրակացության մեջ (43-50-րդ պարբերություններ):  Հոգևոր օգնության այլ տեսակների համար իրականացվող բարեգործությունը «Բարեգործության մասին» օրենքով արգելված չէ:  Տվյալ հանգամանքներում դժվար է հասկանալ, թե ինչու չի կարելի բարեգործական ֆինանսական օժանդակություն ցուցաբերել կրոնական քարոզչությանը, որն անկասկած թույլատրելի է:

VIII.     Քրեական օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին օրենքի նախագծի վերլուծությունը

116.  «Հայաստանի Հանրապետության 2003 թվականի ապրիլի 18-ի քրեական օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին» օրենքի նախագծով լրացում է կատարվում պրոսելիտիզմի («հոգեորսության») քրեական հանցագործությունն արգելող և քրեականացնող 162.1 հոդվածում՝ դրա համար նախատեսելով պատիժ «նվազագույն աշխատավարձի 500-ից մինչև 1000-ապատիկի չափով տուգանքով կամ առավելագույնը երեք ամիս ժամկետով կալանքով կամ առավելագույնը երեք տարի ժամկետով որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ գործունեության որոշակի տեսակներով զբաղվելու իրավունքից զրկելու» տեսքով:

117.  Այս դրույթը, որով արգելվում և քրեականացվում է պրոսելիտիզմմը, կարծես կիրառելի է միայն այն հանգամանքներում, որոնցում համոզումը եղել է հարկադրական, իսկ անձը գտնվել է խոցելի վիճակում:  Այդ մասով նշված դրույթը թույլատրելի է:

118.  Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով պրոսելիտիզմի հասկացության խրթին սահմանումը, ծանր պատիժները հավանաբար բացասաբար կազդեն ընդհանրապես միսիոներական գործունեության վրա:  Պատիժը պետք է համաչափ լինի հանցագործության ծանրությանը:  Լրացում կատարելու մասին դրույթով չի նախատեսվում ոչ ծանր իրավախախտումների շրջանակը:  Այս դրույթը պետք է վերանայել՝ «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» գործող օրենքի 8-րդ հոդվածում առաջարկված լրացման վերաբերյալ ներկայացված առաջարկությանը համահունչ:  Տեքստը պետք է բավականաչափ հստակ լինի, որպեսզի նախապես հասկանալի լինի, թե ինչն է արգելված, ինչը՝ ոչ:

119.  Տուգանքների և ազատազրկման չափը կարծես չափազանց խիստ է և ոչ բոլոր դեպքերում է ներառում համարժեք միջակայք, որում հաշվի առնված կլինեին ոչ մեծ ծանրության խախտումները:  Այս կապակցությամբ խորհուրդներ տալու համար անհրաժեշտ կլինեն լրացուցիչ տեղեկություններ:

120.  Իրավաբանորեն նախատեսված պատիժը պետք է ունենա խափանող նշանակություն, սակայն պետք է զգուշություն դրսևորել, որպեսզի այն չվերածվի կրոնական ազատության ճնշման գործիքի և չսերմանի կրոնական լարվածություն և անհանդուրժողություն: